Chayakun Tarapacaman, pachaq kilometrosman lquique llactamantapacha, chawpinchaspa jatun ch'aki jallph'ata saqesqataj jatun pampa Tamarugalmanta. Kay cheqanqa mana ajnallachu mana chayqa jaqay pataladuman rinapi ch'aki pampa Atacamaman, uj chay jatuchachaq chay ch'aki llactasmanta munduchikajpi, maypichus mana rikukunchu uj k'omer lakjellapis maypitajchus mana ni uj kjurullapis kawsanchu. Sapa jalIph'awan t'iyuwan, mineraleswan ima pakakunqu jaiiph'a urapi, rumiswan ch'inwantaj, uj killa urapi maypichus yuyarichiwanchaj maypichus kasqanchafta kay mundupatapi maynintatajchus yan rin uj ladu ñaywpa salitre ras mantapacha kunantaj t¡yakunku almasilaña, maypichus chawpincharwanchaj ujta chaychjikas sumaj llactasmanta maypichus chaypi churarqanku uj runamasista chay ch'in llactapi.

       Tarapacaqa uj ñawpa karu llactaqa, ch'ajuaq, maypichus kinsachunka sojtayuj chajrarunasila kausanku. Ñawpa iglesialla chaypi ruwasqa kan, chawpi plasapitaj uj monumeto ruwasqa tiyan maypichus yuyarikun ñawpa maqanakuyta, t¡yallantaj uj yachay wasi maypichus uchsika wawasila ph'ullarinku jatun chawpi patiumpi, ñawpa wasis ruwasqa adowes furumanta, yuyarichiwanchaj kjepallacta Tarapacata maypichus karqa ñawpa Hacta ruwasqa mayu kantupi, kunan maypichus yakusila jallph'a urasta rinku chaypitaj ñawpa chajrasta poqochiku.

       Muyusqa Wala orqoswan rumimanta fiyumantawan, chay ñawpa qaqasmanta geoglifusmanta petroglifusmantawan, chay partisqas ruwasqas furumanta lanamantawan ruwasqas pampawan khuska kanku tulluswan ima chay ñawpa runasmanta, parlawanchajtac chay pach ajwatasm anta ñawpa chajrarunas llactasmanta maypichus t¡yakurqanku chay kikin cheqanpi sumaj runa jina. Kay jalip'asqa, poqosqa karqa chay ñawpa runas pischus t¡yakurqanku y reqgerqankutaj chay cheqan chajrasta maypichus yacharqanku imaynatachus parata mañayta y kawsayta ima orqo patapi, apasqastaj karqanku Walajunta tantasqa y yachaykunaswan ima tantakuranku chay salitrera pampapi, rekowa cheqankunaspitaj qolqeraras chay manchaytapuni khuskanchanarikurqanku estadus nacionalesta, khususkanchanarikurqankutaj tecnoligianqutawan culturanqutawan maypichus kawsarqanku aymaras llactapi.

       Chay kama chayayqu, wajyasqas kay wasi Fco. Titu Yupanquinejta, maypichus llank'akun Wala Hacta chajraruansmanta qotucharikunankupaj culturankuta kawsachinankupaj watajmanta,' rich'arichinankupaj kawsayniqutawan llank'ayninqutawan. Llactasnikuta ñawpajman apanaqupaj tantarikunqu Perumanta, Boliviamanta, Ecuadormanta Chilemantawan ima, pischus tinkurqanku kay tantarikuypi, awkiamapis tinkurqankuchu runapura ñawpajmantapacha, chaypi rich'anakurqanku chay kikin cheqanpi uj parlayllapi, culturasninku, manchiyqunasniku chay ñawapa kawsayqunasninkuwan ima. Chay kinsa "waj llactasmanta" chayman rerqayku, sumaj jap'isqas karqayqu ñañitasjina paykunawan khuska.

      Chay kikin tinkuypi, mana chay tini<unakuyrayquilachu karqa, sinuanchatapuni tantarikurqaku parlanakupaj aswanta culturankurnanta "mana ajnallachT, karqanku jaqay aymara llactasmanta pischus raymichal<usarqanku sumaj wata kananpaj chajrasninkupaj, chay kikillantaj karqa "mosoj". Astawan ujmanta pischus jamorqanku karu llactasmanta nerqanku imaynatachus mink'arikusqankuta paykunapura llactasninkupi, jawarqanku parlarqankutaj ashka junth'asqamanta chajrasnikupiwan animaleswan kasqankuta jaqay janajpachamantapacha jaway yacharqanku imaynachus kanqa aswan ñawpajpi paras, temperaturaswan ima chaypitaj o mana chajras y kawsaykuna IMA

      Chay Walitumantapacha, chay Wala tinkuyi<unapaj rich'arichin sumaj raymikunata, jawachillantaj ritualesta maypichus kumplikunampaj, mana aswallínta chayankuchu preparakunkupacha

      Chay intiyayquypactaj preparakunkupacha "dulce misata" maypichus ruwakonqa "jalph'aman paqayta", ritualqa ruwakun agradesespapuni janajpacha diustataman pachamamaman ima chay Wala rawasqasninmanta ñawpanejman. Imaffinchus chay llanWasqankutawan chajrasnikupi "mana ajnallachu".

      Chay preparakunku raymil<unapaj ritualesnikúta ruwasqa uj yatiriwan, kaytaj, yachaj runa pichus reqsin ñawpa runasmanta secretusnikuta yachaynikutawan chay ñawp_a raymismanta. Aswan p'unchaytaj, tapuni imaynata chayakun yatiri kanankama o ajilasqachu llactankuwan, chaypítaj niwan mayqenpis chayman chayallan, maypichus Wala imaynatachus yacharqanku awe1usnikumanta yatirismantawan asun viejuskajkunamanta llactankumanta reqseqkuna. Nillawantaj: "mana ajnallachu, yatiriman chayayatin sinoqa rayuswan y lliwjkunawan ima." Chaypitaj ruwadorqa. khatisqa kanqa reqsillantaj ritualesta maypitajchus niwasun ruwakun saparatu rituqa, pay nillantaj kayta atinmanchu yachajruna kayta

      Raymiqa qallarikun sojta p'unchay horaspiña, maypIchus r¡kukun sumaj tantachakuypi. Churakuyqu muyuypi, maypichus kasan yatiriq mesan, uj kura jina sumaj dijnidajn¡yuj, vistisqa sumaj poncho fikanchasqawan, maypichus churan jatuchachaj ch'usaj vandejasta, maypitajchus churakun qotu qotitusta cocas laqjesta, kukulurustawan, higustawan ima, qhosqo llarnastawan (kayqa orqo patamantapacha), azucarmanta, misk'ismantawan tukuy coloresmanta, yuraq t'ikaswan, (puka t'ikaswan ima=falta en el original) k'uyunaswantaj juch'uy ruwasqaswan pampa cheqanmanta. Chay khuskapitaj, kan iskay jatuchachaj conchas junth'asqas, uj vinuwan ujnintaj yakuwan chsapusqa imalaya polvoswan que mana reqsinichu.

      Raymeqa qallarikun uj rituaiwan maypichus kutichikun jallph'arnan mana ajnallachu. Chay yachaj runaqajaph'in juch'uy bracerota maypíchus lawrarisan carbonqa, maymanchuy jich'ayquy incenciota y chaypitaj kacharin maych'ika qh'osñitaj puririn chay cheqanta. Chay kuyuchisqanpi muyuypipuni pañaladumanta lloq'eladurnan, nintaj chInllapi palabrasta parlaynimpi. Chanta phukun alliyllawan ashka kutista qh'osñ¡ta, maypichus Wala mesata llimphuchan chay Wala kasqantawan, chaypi runas kasqayqutawan, Wala yupaychayqutawan sumafta chayanaykupaj y sumaj japMsqa kananpaj gloriawan pacharnarnawan ima.

      Tukukun chay m¡nk'ayqunas, qallar¡kuntaj wajilayta orqo almasta. Chaypajqa yatireqa nin sutista orqosmanta, chay ladu orqosmantawan, niwayqutaj sutista oqjarinayqupay mayqen orqollamantapis may llajtamantachus jam usqayqu manta. Chaypitaj r¡kjur¡nku raymichaypi Achachilas, runachasqas orqosmanta maymantachus jamusqankumanta khuskachasqas sapa uj chay ritualpi.

      Wala chaypiña, tukuy ima, listuña chay ritualpaj sagradujina. Yatireqa Waliturnan muyuchin pischus chaypi kasanku uj juch'uy ch'uspaspi cocas laqh'eta, ch'inllapitaj janch'uyta qallariyqu.

      Yatireqa qallarin chijilayta, uj ladumanta ujalduman kuyuchiyta makinwan, uj misOstawan chay mesapatapi kajqunatawan, khuskanchaspa ñawpal<ajwan vandejawan manchay alliyllawan. Qallarin ajinata ñawpaj kaj jaywaykunasqa, maychus kanqa gloriaman jaywasqa, nicullantaj, janajpacha dius ruwadorman y kaypacha almas patakajrnantawan. Chanta, ujirnan uj chaypi kaqkunaqa wajyasqas kanku mesaman qayllamunankupaq, yachajrunataj makisniyqupi jaywawayqu iskayta sapa uiman chay qotusmanta oqjariytawan paykikin ruwasqanta ñawpajkajpi. Noqaman jaywawan kukuluruta juch'uy kjosqota fiamamanta, chanta yachani kasqanta yachaykuna kasqanta, llama kjosqoqa sagradukasqa, kukulurutaj kasqa imaynachus kawsavnin runaapata kananpaj. japh isqasniyquwan ripuyqu maypichus kasqaykuman. Yatireqa nin oraciunninta parlayninpi. sapaufta niwayqu rinayqupaj mesaladuman, qallarispa pischus jap'iyqu. Niwantaj phirinaypaj payman rukuchinaypaj. Pay jawan imatacha kukulurupi, jatun uyariywan. saqeyku phirisqasta vandejapi. ruwaqjinataj, mañayqu imatachus munasqaykuta, ch'inliapi. ratupeqa jamuwan munayn¡y parata Santiagupaj chawpi cheqanpajwan, kay chiri tiempopeqa'aki cheqankunasqa chinkapuneasanña. mañayneyqa ukhumantapacha p'utumun, tinkuyneyqa'akipampawanqa yuyarichiwan purisqanta sichillatapuni uraladuman. Saqeni, chay, kukuluru phirisqata llamakjosqotawan, yachay runataj fakan uchsika fakayqunasta vinumanta yakurnantawan conchaspataman. Aswan ph'unchaytaj niwanqa ruwasqanqa karqa jawanampaj imastachus rikunqa kukuluruypi, kawsayneyqa sumaj llatataj mana nimay laya llakiykunasniyuj kanaypaj

      Tutukusqanman jinaqa sapa uja saqeyku japIsqasniykuta vandejaman, watajmanta wajilasqa kayqu rianyqupac mesa cheqanman, chay pitaj chijilanayquta niwayqu sapa uj soqta coca lakjesta mana nimanasqasta, jap'iytawantaj uj sumaj ladunejrnanta pataladunman kjuskachaspa. Watejmanta riyqu ñawpajman, chay saqej imastachus mañasqaykutawan vandejaman, imatachus k'aiituyku munasqaykuta jatun kusiywan.

      Chay tukusqari, munajqa okjarimun kinsa coca lakjestawan jaywanampaj pichus munajninman llactamasis jina rich'akunankupaj y munasqanrayku. Chanta, sapa uj japly aterqa cocata janch'uymunaspa, o manchay cigarrillutawan.

      Chay raturi chay cheqanqa c ' h'inkakorqa. parlay atikorqa, yupaychayqunastawan, ñawpa layaruwasqasninkuta sapa uj llactasninkupi, o imatachus ruwaymunarqanku. Uj jap'erqa vinuta jaywayta coca lakjestawan chapuspa, uj jarrumanta imaynatachus junfachispa rerqa uj qolqe vasuman maypichus k'aiituyku jap'erqayku jich'ayquykutaj. Chanta jawani imaynatachus sapa uj, niraj jich'ayqusaspa, fakariyqu uchjikata jallp'aman. Chanta niwankutaj ajnata pachamamaman jaywayku nispa, Chanta jich'ayuyqa mana ajnallachu.

      Chaypitaj ruwakusarqa k'alituykumanta uj sumaj cheqan, yatireqa ruwallasarqapuni rituaininta, ruwasarqa oraciunisninta, phukuspataj Wala chay vandeja patapl kajkunaman Wala junfasqapiña, chay pataman t'akaytawan uchsika vinuta yakutawan conchaspataman.

      Chanta watajmanta wajilawayqu mesaladuman rianyqupaj, maypichus qowayku chay yuraj t'ikasta chanta saqeyku vandejapi urmachispa muyuypi. Yachaj runaqa Winilapipuni kan y chaypitaj jawan t'ikapi k'alituykujpata imaynatachus rinawayquta chanta llactasniyqupi ima maymantachus jamuyku, kaytaj, Wala wajyamuwasqaykuman jina. Ajinata tukukun ñawpaj rítualnefta, gloriaman sutisqa.

      Kay ritualqa kanqa jaywasqa pachamamaman, chay kjepa vandejapitaj, kutípakonqa ñawpajpi jina, apuarasqas Wala churakun maypichus kasan chayman. Sapa ratu pasasqanpitaj mana importanchu chaypi kajkunaman, chaypi jaway atini yatireqa allin tukukuypiña sichiruwaykusan, chanta noqa nikuni Wala kayqa tukusqa kanan t¡yan kikin chawpi tutapaj.

      Tukukun chay kjepa ruwasqa, chanta Wala wajilasqas kayku qokunaykupaj "sumaj horapi kachun". Kuyukuspa muyuypi pañaladumantapuni liok'eiaduman, qonakuyqutaj ojilanakusta nispa "qanpaj kachun sumaj horapi, ñaña", y chanta kutipayqu chay jay~usqasniykuqa kanan t¡yan jayway japly. Qokun jap'ikuntaj, chayqa aymaraspata ruwaynin. Mana qokunmanchu mana jap'ispa, mana jap'ikunmanchu mana qospa. Qoywan y jap'iywan mana ajnallachu.

      Kay tukusqa, yatireqa kjatidorninwan okjarinku iskaynin bandejasta kjatisqas k'alituyku procesiompi, apayku maypichus jaywakonqa chayman. Chaypi, llanfapatapi maychus ruwasqa kasan lawrayta jap'ichinapaj, churasqas kanku jatun okjariywan chay bandejasta jaywaykunasninwan.

      Watajmanta ruwakun ceremoniaqa chay llimphuchayVvan incenciuwan ima, chanta "ch'allakun" vinuwan yakuwan ima chajrusqas cocawan. Churakun chay pataman aschka lakjesta chay sumaj sach'amanta, yachaj runaqa takirin oracionesninta, jawarin janajpacha laduta chanta oran, jawallantaj jalip'ata chanta oran. K'aiituyku wajilasqa kayqu munasqasniykuta mañanayqupaj y chay ñawpa mañasqasniykutawan, kay peqa k'aiitunku sinchi parlaypi ninku.

      Allin mañasqasila, tantachasqas kausayninchejwan. K'aiitullanku jawarikunku jatuchachaj parasta jalip'atawan. Chantamañarikullantaj wawqemasispaq, llactasninkurayqu, kausayman - churakunanpaj Wala munasqasninku kay andina ukjupi.

      Jap'ichikun lawray, Wancharin k'achituta tuta ch'askas k'anchariypi. Chay jaywasqaqa, tutukusajtin, apasqa *giorialaduman y pachamamaladuman.

      Riyku kjatínasqetas maypichus yachaj runa kashan ritualta ruwasan, chanta noqayku "ch'aliayku" lawrayta. Chantaqa, yatireqa wajilawayku jap'ej chay sinchikawsayta pachamamaj jaywasc¡antawan lawrayrayku. Sinchy y ch'ajchuyninta ima sumaj jap'isqa mayqen sapallapis riyqu yatirej chayta: uj sombrerota, uj camisata, uj sakuta, uj zapatusta, uj ponchotawan.

      Chawpitutaña, kanankarqajina. Ripunkuña tawa horasña. Wala tukusqaña alliywan, Wala devocionwan, chanta rikukun imaynatachus kusikuy wiñarin, nikullantaj chay sumaj lakjespata ruwasqan.

      Lawrayqa tukukun alúymanta. Jaywasqac¡a tukukun. Yatireqa niwayku Wala kusisc¡a sumaj jap'isqa kasqanta. kan uj ruwasqa, uj kawsayl1a k'alituqojpata. (Rich'akunsina chay jaywasqac¡a mana sina sumaj jap'isqachu pachamamawan o gloriawan, manachu ruwakun ruwakusqanta, o Wala kaypi kajqunamantachu - mana llímphuchu karqa, o feninquchu pisiparwan).

      Ajina ruwakun, uj kutitawan, ruwanankuta. Watejmanta qonakuyqu "sumaj horapi". AlúyIlawan, kjatinakuspa sapa uj, ripuyqu puñoj, kanayqu Uyan sumaj, kikin cheqanllapitaj, p'unchayninpi niraj inti llojsimusajtin.

      Yatiriwan kjatidorninwan ¡malla kjepakunqu chay cheqanpi, rich'asqas Walatutaente rota. Paykuna jawananku tiyan oraspa ima, chanta jawarenqanku ushpapi imaynachus ruwasqa kanqa k'epanejman wayrawan kjuska, willawasuntaj kjepan ph'unchaypi.

      Niraj sojtahoras ph'unchay kasajtin k'alítuyqu chayayqu chay sumaj cheqanman, maypichus yatireqa llosk'ocharin uj llamitata, uj k'acha yuraj llamita, burru chsikampuni, mayqentachus kjepa chakisninta watayqunku y chay, moqosnintawan, jawantaj uj llakiy uyitawan chay lawraypata uschpasninta. Kanmansina animalitupis resarikusan, suyakuntaj mana kuyuspalla, yachanmanñapis jina payqa wañunampaj pachamamaman jaywakunanpaj.

      Churakuyqu k'aiituyku muyuypi, yatíritaj qallarin rituaininta llimphuchaymanta. Inciencioqa, niwan uj chay cheqanmanta, uj jatun sapaj sach'amanta orkjokun karupitaj rikukun chanta uj sumaj sach'a. Wala aymaraspajqa tuku ima sumaj: achachilaswan, orqoswan, cocawan, vinuwan, wayraswan ima. Purinku jalip'a patata yachaspa chayqa mamanku.

      Llamitoqa mikjurin cocas lakjeta, janch'urintaj kikin noqallaykutaj. Jaywanku vinuta uj vasupi. Uj yuraq t'ikastawan Vikancharispa qarapatanman churanku. Yachaj runaqa ch'allan watajmanta vinuwan yakuwan ima, watajmanta wajllasqas kayqu kikillantataj ruwanaykupaj. Wala chay ruwasqaña llawarmanta sakrificiu ruwananpaj: Wilanchata.

      Llamitojpa umanta churanku uj llimphu rumi pataman, maypitajchus uj jatun sumaj bañadorkanqa llawarta jap'inapaj chay ukju kunka kjuchusqamanta. Llamitaqa, chanta, kacharirenqa uj allin ukju llakiyta, chaywan n¡yatín Wala sumaj jaywasqaña kutipuntaj pachamamaman. Llawarqa lloqsin sinchiwan, Chaykamataj yatireqa uj sumaj parlaykunastanin aymara parlaynimpí. K'aiituyku muyuyllapi jawayqu ch'inllapi Wala chay sumaj ruwasqata.

      Llawar manaña lloqsimujtintaj, yachaj runaqa orkjoy qallarin chay bañadormanata jich'ayqallarintaj jallph'a pataman, jap'ikuntaj sumaj munasqawan. Chay ruwasqaqa sumaj jap'isqa.

      Qokuyqu k'alituyqu chay "sumaj horakachunta". Chanta, llamitoqa qallarikonqa mikjunapaj r^akuyta imatachus chay kjepan p'unchayqunasta mil<junayqupaj kanqanku chanta p'anpasqas uj sumaj cheqanpi, maypichus jatun rumi kanqa'anpaspa kjepan wata karna, ruwakuspataj juch'uy altarsitu watajmanta chay kilkin ritual ruwakunampaj.

      Chay ñawpa kaj tinkuymanta tukukojtintaj, tinkuyqunasqa ruwakonqa uj sumaj llactamasis jina kawsaypi. Sapa parlay ruwakonqa jatuchachaspi, mana cuentaqokuspalla tukukunaan kama, maypichus Walitunqu ninku imatachus munasqankuta, maschka Rutista munasqankuta, uj cheqanman chayanankukama Chaypitaj mana chal<unchu imatachus sapa uj munasqankuman. parlan munasqanta, mana nipita nima nispataj nitaj manchikuspalla parlarwayta, ujila uyarin ujninpata parlayninta. Mayk'aj mayqellampis sumaj parlaytanin, yachaj runaqa piensarikusqanta, nintaj que pay kashan k'alituqojpata patampi. Chayrayqu, pischus'alitunqu kasanku, pichus uschika parlayta jap'in jatun ratupajchu, manataj ninchu'alitunku mandasqanta.

      Andinosqa chay tukuy laya llactasmanta kanku ch ay tinkuypi ñañas jína, chaytaj qon kalipachakuyta tukuy laya rabiasta chanta chayqa kanan Uyan Wala llactamasis niqupaj qallarikunantaj Uyan autoridades politicasmanta, policiasmanta, coca¡ ne ros manta, guerrillerosmantawan. Maychika paykunamanta ninku rejsisqankuta chay runasta aymara llactasninkupi chanta waj karif llactasmantawan qonku jatun kalipachakuyta ayqenankupaj chayqa ñañas jina japh'inakunankupaj.

      Aschka puni imastachus parlanankupajqa chay tinkuypi. Jawakun imaynatachus ruwakun chay tinkuy rerc¡anku chayman. Ninakunqu chay ñawpa yachaykunasninta ñawpa runasmanta. jawallankutaj imaschus suyasan llactasninkuta. Yupaychanal<unku.

      Chaychikata parlanku chay tantakuypi, noqatan tantani Wala parlasqankumanta iskay sumaj parlayqunasilata, mana paykuna puraj parlasqankumantachu, aswanari tapuyqunasta tantanku chanta churanku Wala ñawpaj mudukajman chaypitaj chuarnku Wala yachayclunasninkuta.

      Uj kaj parlayc¡a richakun "sumaj kay kananpaj" chay poqoych asan ku manta, chaytataj ninku cay sumaj sachaj runas aswan sumaj pj'eqañasqas kajkuna maymantachus mañanku yanapykunata gobierno ukjumanta o man agobie rnom anta. Yachaychanqutaj ujukama sumajmanta, chay poqoykunasta poqochinankupaj. Jawasun ujkunata Papasqa, manzanasta chay recowas ukjupi "waj llactasmanta" mañal<unkutaj jatuchachaj kanankupaj, kikinkunaslla kanankupaj k'achitustaj íma. Paykunataj ninku chayqa mana surnajchu waj laduswan kananpaj, jawasc¡a ñawisliawan. "Uj wata tarpuyku chay papasta llojsimunkutaj'achitus; manataj sajsachiwajchu kayqu, sumajchu kaj kanqu, chayrayqutaj kutipuyqu noc¡ayqojparrían". Chanta, ujila papaqa sapa kuti mikjunapaj, waqtaj jalich'anapaj, ch'uñu ruwanapaj, mujusqa tukuy layamanta kan ujkunaqa alturamanta kikillantajchu vallewanc¡a y jalip'aspis kíkillantajchu, chanta laya onqoykurías Uyan cheqanpi. Chaymanta yachanku ladu runas", munakojkuna sumaj manzanasta ñawisninkullawan ajinataj siminwankuchu, wisankoqa kawsayninkuwan kikillampuni

      Waj sumaj parlay: "kikin tecnoloq¡kacla", maypichus kutipanqu poc¡oyninkuta yapanankupaj jinatataj chay llakiymanta llojsinankupaj. Paykuna yachanku, nisunman jinaqa, waj poqoyta churanapajqa mana ajnallachu. Sapa sach'aqa rin (nisunman maych'ika niykunasta), sapa animalqa, p'isqo o kjuruc¡a wajwanrin ladunta sapa chay animalesqa rinku paykuna purawan. " Uj kuti aparnuwarqayku qowarqaykutaj uj sach'asta namanta ... (mana sutinta yuyarikuníchu). Chay sach'asta jallp'aman churayqu ñawpa runasniyqutaj niwarqayl<u chayc¡a malawerosta apamonqa llactanchajman nispa. Chay sachasqa rinku jal1p'asniykurrían, uj millaykjoraswan ninakuspa mana wañuy atejkuna, tarpojta saquewaykuchu chajrasniykupi manallataj animalesniykuta kawsachiyta yachayku jinata; rikukuyqutaj k'aiawan tukuyta llank'ayniyqupi chanta kutiyta noqayqojpaman". "."Waj chaypi chayamuwarqayku juch'uy tractores jalip'asniykuta llanWanaykupaj. Qallarikuypitaj as maqanakus karqa awelosniyku saqewaykuchu ruwajta. yacharqayku sumajkuna kansankuta, apayachayku llinVakuspalla tukukuypitaj chayayk1u sumaj cheqanman, kikillantaj tecnoloqicaqa walejchu kikinpi, manchayqa walekun ujninmanta. Imaynatachus kanchu yachanapajqa, ruwana'uykunasilapi, churaspa o iskaypi'uykunaspi, jawanataj allinilawan imachus kasqanta muyuynimpi ujnin sach'aswan animaleswan ima, calorninwan, ruansninwan, llactankuwan ima. Tecnoloqiasqa kananku t¡yan jawasqa urapi llactankurnanta, kallanqataj jawankoqa imaynachus plantaswan, runaswan nima cheqanpi, tuku ima rin jamun, tukuy chayanantiyan cheqankajman, kikillantaq tecnoloq¡apis ajnallachu". "

.      Chay kjepakaj tantakuypeqa ajilakorqa uj directiwata, maychus ruwakun parlaspa kanku jawaspataj imaynachus kasqanta. Ajilasqa kajkunaqa t'ajiiakuywan okjanisqas kanku; kaypis mana ajnallachu. Paykunapis japlkunku karqusninkuta yatireq ñawpaqempi Wala chaypi kaqkunapiwan, ninakuspa Wala ñañasnin chaypi pachamamaman ima chanta tata Dius wiñachidorman ima, chay llank'ayninkutataj ruwanankuwan atisqankurnan jina, mana qonqaspataj ajilasqa kasankuta llank'anankupaj watajmanta kawsarichinankupaj chay andinus llactasta. Wala yupaychakunku paykunapura yanapanakunankupaj atikujtin.

.      Chay parlaykunapi chay tantakuypiwan parlakorqa anchatapuni climamanta imaynatachus jawanakupaj ima. Chay yatirisqa karu llactamanta imaynatachus parlarinku tiempukasqan¡nánta imachus k'aya p'unchay kanqa chay kinsa tawa p'unchayman yachanku; chaytaqa chajra runasqa manaña yachankuchu janajpacha jawarillaytawanchu nitaj orqostawan, yachankutaj imachus jamonqa k'aya p'unchayqa, imachus kanqa Wala chay chajrasninkupi, ruwankutaj parasta, wayrasta, eskarchusta sumaj kananpaj. Yachanku aschka jawadures: Chay kjurus imajtinchus ajina kasqankuta, chay sach'aspis juch'uykunasta wiñajtinku okjarikojtinkupis, waj p'unchayqunas kay u jaqay ajina kajtin. Sapa llactasnikupitaj, k'aiitunku kanku chay jawadureswan imachus kananta. Chay parlaqjinaqa sumaftapuni yachakun sufin kasqanmanta.

.      Chay kinsa p'unchaypi kasqaypi llactamasiswan yachani tukuy laya yachaykunasta mana nijayk'ay qonqasajchu.

.      Tukukun chay tinkuy, kutipuni Santiaguman tawa p'unchay agostu killapi kay pachaj jiskfunsojtachunka sojtayoy watapi. Jawani kay fechata kjepal<unsata intiwan calorilawampuni ruwan.

.      Wasiyman rej jinaqa, warmiyman yupaychasqarini Wala chay yachasqaymanta chay tantal<ajpi jawarini chay orqota achachilatawan maypichus noqawan kjuska karqanku dulce mesa ruwakusajtin jaqay Tarapacapi. Chaypitaj t'akakamuy qallarin ñawpaj paras maychus kanqa iskay p'unchaykunasta, kjatisqas llijw llijwcunawan truenoswan ima k'ancharenqanku tutapi chay orqota.

.      Kjepan p'unchaykunaspi meteorolosqa ninku chay kasanmanta, ninkutaj mana chayta suyasarqankuchu ajina kananta wayraswan mana suyaqkunasta ruwamojtin. ¿ Uj kusikuy jinachu kanman?. Noqataj tapukuni ajinallachu kanman.

(Traducido al Quechua por E. Gonzalo Torrico L.)