ÑAUPAQ LLAQTANCHISKUNAQ ÑANNINTA Y    KAUSAYNINTA QAWARISPA  

      


       Amerika Latina nisqa llaqtanchiskunapi, runamasinchiskuna yanapanakuy kausaypi anchata tíkarinku, chay rayku ñaupaq runamasinchiskunaq kausayninta wiñaypaq wiñayninpaq paqarichinanchis.

       Runamasinchiskuna kausakushankuraq lluy Amerika Latina Suyunchispy, sapa llaqtapy imaymana kausaykunata tarisunchis kausayninmanta pacha imaymanatas sapa llaqtakuna kausakunku, imaymana yachaykunata taririspa anchata t'ikarikunku, hinapis huq runasimipi rimanakunku, manan qeswa o aymara rimayllawanchu rimanakunku , chay rayku kay llaqtakunapy waq rimaykunata taririsun.

       Yachananchispaq hinapis, kay púnchaykunapy imaymana mosoq kausaykunatan reqsirishanchis kay " Modernidad" nisqa kausay apamun mosoq yachaykunata. Hinapis, chay rayku kay " moderno kausay" tupanakun ñaupaq sumaq kausayninchiswan; maininpy llaqtanchiskunata t'aqanakuyma apan. Kay watakunapy , lluy llaqtanchiskunapy runamasinchiskuna imaymana llaky kausaykunata taririshanku, sinchi waqchakuna sapa púnchaypi paqarin, llipin suyunchiskunapi gobiernokuna qonqawanchis imaymana ruwasqanchis kausayninchispi (cultural, social, economia nisqa kausaykunapi).

       Kay, modernidad nisqa kausaypi gobiernunchiskuna ichapis munanku llaqtanchiskuna t'ikariyninta, sumaq wiñayninta, chay rayku waq qhapaq llaqtakunawan allin kausayta munanku llaqtanchiskunaq qolqen wiñarinapaq.

       Lluy llaqtanchiskunapi waqchamasinchiskuna imaymana ruwaykunapi llankákunku, ancha yachaykunata tíkarichinku allin kausayta maskarispa, maininpitaq mana kay waqchakay kausay atipanawanchispaq, chay rayku runamasinchiskuna munayta yanapanakunku yachayninkunta, kallpankunata huñunakuspa. Chaymi Ayni o Mink'a sumaq ñaupaq yachaykuna, waqchakayninchismanta orqowasunchisma, hinapis allin kausayma apawasunchisma. Chay rayku ñaupaq yachayninchiskunata runamasinchiskuna lluy llaqtanchiskunapi imaymana atisqankunapi t'ikarichishanku allin kausayta suyarispa, allin kausayta maskarispa kay gobiernokuna qonqawasqanchis rayku.


       AYNI, MINK'A YACHAYKUNA RUNAMASINCHISKUNAQ KAUSAYNIMPI

       Kay Amerika Latina nisqa llaqtanchiskunapi imaymana kausaykunata kausakunchis , hinapis ,yachayninchis sapa p'unchay paqaryn imaymana yanapanakusqanchiswan, kay rayku t'ikarichinanchis Ayni o Mink'a kausayninchista. Tukuy llank'asqanchiskunapi ancha tukuy sonqonchiswan anchatapuni munanchis runamasinchiswan allin sumaq kausayta, hinapis allin kausayta munakuspa anchata munakunchis Pachamamanchista tukuy t'ikariyninkuna qowasqanchis rauyku.

       Pachamamanchis rayku allin kausayta taririnchis, paymi sumaq kausayta taririchiwanchis, allin mukhuykunata qowanchis, sumaq llanqaykunata apachimuanchis; chaymi lluy ayllunchiskunapi imaymana haywariykunata ruwarinchis tiyarisqanchispy; sapa p'unchay, sapa semana,sapa killa, imaymana ruwarisqanchispi Apunchiskunata, awkinchiskunata, wak'anchiskunata yuyarikunchis sumaq t'inkariykunawan. Manan Kausayninchis kausayta taririnmanchu mana Pachamamanchiswan, mana Apunchiskunawan kausarispa.

       Kausayninchispi, imaymana yachaykuna paqarin, chay rayku Hanaq pachata qawarispa, ichapis phuyupi, wayrapi, killapi, imaymana reqsirisqanchispi yacharisunma allinchus o mana allinchus kausayninchis kakunqa imaymana ruwarisqanchispi, sichus mana allin kausay suyariwanchis cheyqa, sumaq kausayta maskarispa mana allin kausayta atipanchinchis Apunchiskunaq sumaq yanapayninwa.

       Runamasinchiskuna, turamasinchiskuna, pananchiskuna, ayllu kausayninchispi imaymana reqsiykunata yachanachikunku wiñaypaq wiñayninpaq paqarinampaq; tukuy sonqonkuwan ancha respetuwan imaymana yachaykunata taytamamanchiskuna haywarinku ancha yachasqankunata wawamasinchiskunama. Apunchiskunaq favorninwan qhepa kausaykuna allin kausayman t'ikarin ichapis.

       Van Kessel nisqa sutiyoq runa, llaqtanchiskuna kausayninta qawarispa lluy runamasinchiskunaq yacharinampaq qhelqaynimpi willarikuwanchis imayna kakusqanchista:

  •   Pachamamanchiswa, Apunchiskunawan allin kausakuyninchis kakun. Hinapis, sumaq kausayta apamuanchis, chay rayku lluy warmy qharikuna ima qhaly kallpasapa kakunchis; hinapis imaymana llaky llanq'aykunata kallpanchiswan atipachinchis.

  •   Noqanchispaq lluy llank'ay sumaq yachayninchiskunawan ancha munasqa kakun lluy llaqtanchiskunapi; hoq mana reqsisqanchis yachaykuna t'ikarinampaq pachamamanchisman sumaq t'inkaykunata haywarikunchis.

  •   Lluy llank'akusqanchis manan noqallanchispaqchu lluy runamasinchiskunapaqmy imaymana ruwarisqanchis, sumaq kausayninchispy manan waqchakayninchista munarisumanchu, sapa runa, sapa warmy wawa kayninmanta pacha sonqonuhupy aparinku yanapay kausayta ,ichapis kayta qhawarisunma Ayni Mink'a ruwarisqanchispi ,kay rayku imaymana ruwarisqanchispi anchatapuny yanaparikunchis.

  •   Lluy tarpuyninchiskuna ruwarisqanchis ichapis kakun maypis tiyakunchis hinapis, alto punakunapy, vallenchiskunapy hina mikhuyninchiskuna kakun maypis taririkunchis hinapis; Mikhuykunanchis imayna allpapis tarpurikunchis, kanchus manachu para, unuyuqchu manachus unuyoq allpanchis, chaykunamantan kakun lluy mikhuykuna taririsqanchis.

  •   Lluy ruwarisqanchispy sumaqta kausarikunchis Pachamamanchiswa; ña rimarisinchisña manan kausayninchis kausayninta taririnmanchu allpanchista, Apunchiskunata imaymana kausaykunata mana munakuspa.

           Kay Desarrollo moderno nisqa o Modernidad kausay, lluy yachayninchista pakayta munaspa ichapis, atipayta munaspa llaqtanchiskunapy waqchakayta paqarichimun, chay rayku, sinchi waqcha kay kakun lluy llaqtanchiskunapy. Sumaq yachayninchis kausakusqanchis kay p'unchaykunapy tupanakun mosoq yachaykunawan, chay rayku tapurikunchis:

           ¿ Imaraykutaq kay sumaq kausayninchis chinkay ñanta puririshan?,

           ¿ Imatan Ruwarishanchis kay sumaq Ayni - Mink'a yachayninchiskuna wiñaypaq wiñaynimpaq paq'arinampaq ?

           ¿ Imaraykutaq hap'ipakunchis kay mosoq yachaykunamanta, kay yachaykuna imaymana kausayninchista munashaqtin?

           Kay Ciencia nisqa, lluy yacharisqampi hinapis kunanqa, ancha valurta churakamushan imaymana kausayninchispi, imaymana yanapanakusqanchispi, paykunapis kunanqa kausayninchista yachayta Munakushanku. Chay rayku imaymana ruwarisqanchista wiñaypaq wiñaynimpaq paq'arichinanchis.

           ( Del Libro " Los caminos de la Economía de Solidaridad ", Capítulo X : El Camino de los Pueblos Antiguos. La traducción fue realizada por Ana María Galiano Gutierrez - Septiembre 2001).

    •